Zelfstandigheid en verantwoordelijkheid

"Nee, zelf doen!"

Iedere ouder van een peuter heeft deze woorden waarschijnlijk weleens gehoord. Je kind wil zelf zijn schoenen aantrekken, zijn boterham smeren of de plantjes water geven. Ook wanneer het langer duurt of nog niet helemaal lukt, blijft het proberen. Dat vraagt soms behoorlijk wat geduld. Zeker wanneer je haast hebt, is het verleidelijk om het even over te nemen.

Toch zag Maria Montessori juist in deze momenten iets heel waardevols gebeuren.

Volgens haar is de wens om dingen zelf te doen geen fase waar kinderen overheen groeien. Het is een diep verlangen om zelfstandig deel te nemen aan de wereld om hen heen. Niet omdat ze alles alleen willen doen, maar omdat ze willen ervaren dat ze iets kunnen betekenen. Daarom is misschien wel de bekendste uitspraak van Montessori nog altijd: "Help mij het zelf te doen."

Die woorden vormen de basis van haar hele visie op opvoeden.

 

Zelfstandigheid gaat verder dan jezelf aankleden

Wanneer we aan zelfstandigheid denken, denken we vaak aan praktische vaardigheden. Zelf eten, zelf aankleden of zelf de trap oplopen. Natuurlijk zijn dat belangrijke stappen, maar Montessori bedoelde veel meer.

Een kind dat zelfstandig wordt, ontdekt ook dat zijn keuzes gevolgen hebben. Het leert zorg dragen voor zijn eigen spullen, rekening houden met anderen en een bijdrage leveren aan het gezin. Zelfstandigheid en verantwoordelijkheid groeien daarom samen op.

Dat zie je vaak al op jonge leeftijd. Veel peuters vinden het heerlijk om te helpen. Ze willen de tafel dekken, de was naar de wasmand brengen of een doekje pakken wanneer er iets is omgevallen. Niet omdat het moet, maar omdat ze zich graag onderdeel voelen van wat er om hen heen gebeurt.

Wanneer we die behoefte serieus nemen, groeit niet alleen hun zelfstandigheid, maar ook hun gevoel van eigenwaarde.

 

Kinderen willen van betekenis zijn

Volwassenen denken soms dat helpen vooral iets is wat wij voor kinderen doen. Montessori draaide dat om. Zij zag dat kinderen juist graag iets voor anderen willen betekenen.

Kijk maar eens naar het gezicht van een kind dat zelf zijn schoenen heeft opgeruimd of een vriendje heeft geholpen. Die glimlach ontstaat niet doordat iemand een compliment geeft, maar doordat het kind ervaart dat het zelf iets heeft kunnen bijdragen. Dat gevoel is krachtig.

Een kind dat zelf zijn jas ophangt, zijn beker naar de keuken brengt of speelgoed teruglegt op de juiste plek, leert veel meer dan alleen een praktische handeling. Het ontdekt dat het onderdeel is van een gezin of een groep en dat zijn bijdrage ertoe doet. Juist dat geeft kinderen zelfvertrouwen.

 

Verantwoordelijkheid ontstaat niet door regels

Soms denken we dat verantwoordelijkheid iets is wat kinderen moeten leren door regels en afspraken. Natuurlijk hebben kinderen duidelijke grenzen nodig, maar Montessori geloofde dat echte verantwoordelijkheid van binnenuit groeit.

Wanneer een kind zelf een plant water mag geven, ontdekt het dat de plant afhankelijk is van zijn zorg. Wanneer het voorzichtig leert omgaan met een glazen beker, merkt het dat spullen aandacht vragen. En wanneer het een speelgoedmand weer netjes terugzet, ervaart het dat een opgeruimde omgeving prettig is voor iedereen.

Verantwoordelijkheid voelt dan niet als een verplichting, maar als iets wat vanzelfsprekend wordt. Kinderen zorgen beter voor iets wanneer ze ervaren dat het ook echt van hen mag zijn.

 

Geef niet meer hulp dan nodig is

Misschien is dit wel een van de moeilijkste onderdelen van Montessori. Als ouder zie je vaak precies hoe iets sneller of beter kan. Je weet hoe een jas dicht moet, hoe een boterham gesmeerd wordt en hoe speelgoed netjes terug in de kast past.

Toch is het niet altijd helpend om meteen in te grijpen. Montessori moedigde volwassenen aan om alleen die hulp te geven die een kind echt nodig heeft. Niet meer, maar ook niet minder.

Dat betekent bijvoorbeeld dat je een handeling één keer rustig voordoet en daarna de ruimte geeft om zelf te oefenen. Misschien lukt het niet meteen. Misschien moet een kind het tien keer proberen voordat het goed gaat. Maar juist in die herhaling ontstaat ontwikkeling.

Wanneer we alles overnemen omdat het sneller gaat, ontnemen we kinderen de kans om te ontdekken wat ze zelf al kunnen.

 

Zelfstandigheid begint in het dagelijks leven

Je hoeft geen speciale oefeningen te bedenken om zelfstandigheid te stimuleren. De mooiste leermomenten ontstaan vaak vanzelf.

Een peuter kan zijn eigen jas aan een lage kapstok hangen. Een kleuter kan helpen met het snijden van zacht fruit of de tafel dekken. Kinderen kunnen leren hun boeken terug te zetten, een doekje te pakken wanneer ze knoeien of de kat eten te geven.

Het zijn kleine taken, maar voor een kind betekenen ze veel. Ze laten zien dat je vertrouwen hebt in zijn mogelijkheden. En juist dat vertrouwen moedigt kinderen aan om steeds een stapje verder te gaan.

 

Zelf doen betekent niet alleen doen

Soms wordt Montessori uitgelegd alsof kinderen alles zelfstandig moeten oplossen. Dat is niet wat Maria Montessori bedoelde.

Kinderen hebben volwassenen nodig die hen begeleiden, aanmoedigen en laten zien hoe iets werkt. Zelfstandigheid betekent niet dat een kind er alleen voor staat. Het betekent dat we het stap voor stap helpen om steeds meer zelf te kunnen.

Daarom is de uitspraak "Help mij het zelf te doen" zo treffend.

Niet doe het voor mij of zoek het zelf maar uit, maar blijf naast mij staan terwijl ik leer.

 

Een investering voor later

Iedere keer dat een kind iets zelf mag proberen, gebeurt er meer dan alleen het leren van een nieuwe vaardigheid. Het ontdekt dat oefenen erbij hoort. Dat fouten maken niet erg is. Dat het problemen kan oplossen en steeds zelfstandiger wordt. Misschien kost dat vandaag wat extra tijd, maar die tijd is een investering.

Want een kind dat vertrouwen krijgt om vandaag zelf zijn schoenen aan te trekken, groeit langzaam uit tot iemand die later ook verantwoordelijkheid durft te nemen voor grotere dingen. Voor zijn werk, zijn omgeving, zijn relaties en de mensen om hem heen.

En misschien is dat wel de mooiste opbrengst van Montessori. Niet dat kinderen alles zelf kunnen, maar dat ze opgroeien met het vertrouwen dat ze een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan de wereld.